Μέτρηση οστικής πυκνότητας (DEXA): πότε γίνεται και πώς διαβάζεται

Η μέτρηση οστικής πυκνότητας είναι η βασική εξέταση για τη διάγνωση της οστεοπόρωσης και για την εκτίμηση του κινδύνου κατάγματος. Γίνεται με τη μέθοδο DEXA, μια γρήγορη και ανώδυνη εξέταση με πολύ μικρή δόση ακτινοβολίας. Παρακάτω εξηγούμε ποιοι χρειάζεται να την κάνουν, πώς προετοιμάζεστε και πώς διαβάζονται τα αποτελέσματα, το T-score και το Z-score.

Γιατί η οστεοπόρωση χρειάζεται μέτρηση και όχι συμπτώματα

Η οστεοπόρωση είναι μια «σιωπηλή» πάθηση. Το οστό χάνει σταδιακά πυκνότητα και αντοχή χωρίς να πονά, και συχνά το πρώτο σημάδι είναι ένα κάταγμα μετά από μια απλή πτώση: στον καρπό, στο ισχίο ή σε έναν σπόνδυλο. Τα κατάγματα των σπονδύλων μάλιστα μπορεί να περάσουν απαρατήρητα ή να μοιάζουν με έναν απλό πόνο στη μέση, και να φανούν μόνο ως μείωση του ύψους ή κύφωση.

Μια απλή ακτινογραφία δεν αρκεί για να διαγνώσει την οστεοπόρωση, γιατί δείχνει αλλαγές στο οστό μόνο όταν η απώλεια είναι ήδη μεγάλη. Η μέτρηση της οστικής πυκνότητας δίνει μια αριθμητική εκτίμηση, που επιτρέπει να εντοπιστεί η απώλεια οστού πριν από το πρώτο κάταγμα και να παρακολουθηθεί η πορεία με τον χρόνο.

Τι είναι η DEXA εξέταση

Η DEXA (απορροφησιομετρία ακτίνων Χ διπλής ενέργειας) χρησιμοποιεί δύο δέσμες ακτίνων Χ χαμηλής ενέργειας, για να υπολογίσει πόσο μεταλλικό περιεχόμενο, κυρίως ασβέστιο, έχει το οστό σε συγκεκριμένα σημεία. Συνήθως μετριούνται η οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης και το ισχίο, επειδή εκεί συμβαίνουν τα πιο σημαντικά κατάγματα της οστεοπόρωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις μετριέται και ο πήχης, για παράδειγμα όταν η μέση ή το ισχίο δεν μπορούν να μετρηθούν αξιόπιστα.

Η δόση ακτινοβολίας είναι πολύ μικρή, συνήθως μικρότερη από μια απλή ακτινογραφία θώρακα. Η DEXA δεν είναι το ίδιο με τον υπερηχογραφικό έλεγχο της φτέρνας που γίνεται μερικές φορές σε δράσεις ενημέρωσης. Εκείνος μπορεί να δώσει μια ένδειξη, αλλά δεν χρησιμοποιείται για διάγνωση ή για παρακολούθηση της θεραπείας.

Ποιοι χρειάζεται να κάνουν μέτρηση οστικής πυκνότητας

Οι περισσότερες διεθνείς οδηγίες προτείνουν μέτρηση:

• σε όλες τις γυναίκες από την ηλικία των 65 ετών και σε όλους τους άνδρες από τα 70,
• σε νεότερες γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση και σε άνδρες άνω των 50 που έχουν παράγοντες κινδύνου,
• σε όποιον είχε κάταγμα μετά τα 50 από μικρή κάκωση, όπως μια πτώση από το ύψος του,
• σε όσους παίρνουν κορτιζόνη για μεγάλο διάστημα ή άλλα φάρμακα που επηρεάζουν το οστό, όπως ορισμένες ορμονικές θεραπείες για τον καρκίνο του μαστού ή του προστάτη,
• σε όσους έχουν παθήσεις που προκαλούν απώλεια οστού, όπως ρευματοειδή αρθρίτιδα, υπερθυρεοειδισμό, υπερπαραθυρεοειδισμό, παθήσεις του εντέρου με κακή απορρόφηση ή πρόωρη εμμηνόπαυση.

Άλλοι παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη είναι το χαμηλό σωματικό βάρος, το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, το οικογενειακό ιστορικό κατάγματος ισχίου και η μείωση του ύψους. Η απόφαση για την εξέταση παίρνεται από τον γιατρό σας με βάση αυτούς τους παράγοντες. Αξίζει να σημειωθεί ότι η οστεοπόρωση δεν αφορά μόνο τις γυναίκες: και οι άνδρες χάνουν οστική μάζα με την ηλικία, και στους άνδρες η πάθηση συχνά διαγιγνώσκεται μόνο μετά από ένα κάταγμα.

Πώς προετοιμάζεστε

• Τρώτε κανονικά την ημέρα της εξέτασης. Δεν χρειάζεται νηστεία.
• Αν παίρνετε συμπληρώματα ασβεστίου, συνήθως σας ζητείται να μην τα πάρετε το τελευταίο εικοσιτετράωρο πριν από την εξέταση.
• Αν κάνατε πρόσφατα εξέταση με βάριο, αξονική με σκιαγραφικό ή σπινθηρογράφημα, ενημερώστε το κέντρο, γιατί μπορεί να χρειαστεί να μετατεθεί η μέτρηση.
• Φορέστε άνετα ρούχα χωρίς μεταλλικά κουμπιά, φερμουάρ ή ζώνες στην περιοχή της μέσης και του ισχίου.
• Αν υπάρχει πιθανότητα εγκυμοσύνης, ενημερώστε πριν από την εξέταση.
• Αναφέρετε αν έχετε μεταλλικά υλικά στη σπονδυλική στήλη ή στο ισχίο, για παράδειγμα μια αρθροπλαστική, ώστε να επιλεγεί η άλλη πλευρά ή άλλο σημείο μέτρησης.

Η ίδια η εξέταση διαρκεί λίγα λεπτά. Ξαπλώνετε ακίνητοι σε ένα εξεταστικό κρεβάτι, ενώ ένας βραχίονας περνά από πάνω σας χωρίς να σας ακουμπά. Δεν υπάρχει θόρυβος ούτε κλειστός χώρος, όπως στη μαγνητική. Μετά την εξέταση επιστρέφετε αμέσως στις δραστηριότητές σας.

T-score και Z-score: πώς διαβάζονται

Το αποτέλεσμα δίνεται ως οστική πυκνότητα σε g/cm² και με δύο δείκτες σύγκρισης:

• T-score: συγκρίνει την πυκνότητά σας με τη μέση τιμή νεαρών υγιών ενηλίκων του ίδιου φύλου, την περίοδο που το οστό βρίσκεται στη μέγιστη πυκνότητά του. Εκφράζεται σε «τυπικές αποκλίσεις» πάνω ή κάτω από αυτόν τον μέσο όρο.
• Z-score: συγκρίνει την πυκνότητά σας με τον μέσο όρο ατόμων της ίδιας ηλικίας και του ίδιου φύλου.

Σύμφωνα με τα κριτήρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση και σε άνδρες άνω των 50, το T-score ερμηνεύεται ως εξής:

• T-score −1 ή υψηλότερο: φυσιολογική οστική πυκνότητα.
• T-score μεταξύ −1 και −2,5: οστεοπενία, δηλαδή χαμηλή οστική μάζα που δεν πληροί τα κριτήρια της οστεοπόρωσης.
• T-score −2,5 ή χαμηλότερο: οστεοπόρωση.
• T-score −2,5 ή χαμηλότερο μαζί με κάταγμα από μικρή κάκωση: σοβαρή ή εγκατεστημένη οστεοπόρωση.

Το Z-score χρησιμοποιείται κυρίως σε γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση, σε άνδρες κάτω των 50 και σε παιδιά. Ένα Z-score −2 ή χαμηλότερο σημαίνει ότι η πυκνότητα είναι χαμηλότερη από την αναμενόμενη για την ηλικία. Τότε αναζητείται κάποια δευτεροπαθής αιτία, όπως μια ορμονική διαταραχή ή ένα φάρμακο.

Η διάγνωση βασίζεται στη χαμηλότερη τιμή από τα σημεία που μετρήθηκαν. Επίσης, η φθορά της σπονδυλικής στήλης στους ηλικιωμένους μπορεί να «ανεβάσει» ψευδώς την τιμή της μέσης, γι’ αυτό ο γιατρός αξιολογεί το αποτέλεσμα συνολικά και όχι μόνο έναν αριθμό.

Η πυκνότητα δεν είναι το μόνο κριτήριο: το FRAX

Δύο άνθρωποι με το ίδιο T-score μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό κίνδυνο να σπάσουν ένα οστό. Γι’ αυτό χρησιμοποιείται και το FRAX, ένα διεθνώς αναγνωρισμένο εργαλείο που υπολογίζει την πιθανότητα κατάγματος ισχίου και άλλων μεγάλων οστεοπορωτικών καταγμάτων στα επόμενα δέκα χρόνια. Λαμβάνει υπόψη την ηλικία, το φύλο, το βάρος και το ύψος, τα προηγούμενα κατάγματα, το οικογενειακό ιστορικό, το κάπνισμα, το αλκοόλ, την κορτιζόνη, τη ρευματοειδή αρθρίτιδα και, αν υπάρχει, την πυκνότητα του αυχένα του μηριαίου οστού. Το FRAX είναι βοήθημα και όχι αυτόματη απόφαση. Για παράδειγμα, δεν λαμβάνει υπόψη πόσο συχνά πέφτει κάποιος ή πόση κορτιζόνη παίρνει, γι’ αυτό ο γιατρός συνεκτιμά και αυτούς τους παράγοντες.

Επιπλέον, ένα κάταγμα ισχίου ή ένα συμπιεστικό κάταγμα σπονδύλου μετά από μικρή κάκωση θέτει από μόνο του τη διάγνωση της οστεοπόρωσης, ανεξάρτητα από το T-score. Ορισμένα μηχανήματα DEXA μπορούν να κάνουν στην ίδια εξέταση και μια πλάγια απεικόνιση της σπονδυλικής στήλης, για να εντοπίσουν κατάγματα σπονδύλων που δεν έχουν προκαλέσει συμπτώματα.

Οστεοπόρωση εξέταση: τι γίνεται μετά το αποτέλεσμα

Η μέτρηση δεν είναι αυτοσκοπός. Το αποτέλεσμα, μαζί με τον υπολογισμό του κινδύνου, δείχνει αν αρκεί η πρόληψη ή αν χρειάζεται φαρμακευτική θεραπεία. Η πρόληψη περιλαμβάνει άσκηση, επαρκές ασβέστιο και βιταμίνη D από τη διατροφή ή με συμπληρώματα, και μέτρα για την αποφυγή πτώσεων. Οι επιλογές θεραπείας περιγράφονται στη σελίδα για την οστεοπόρωση. Συχνά ζητούνται και εξετάσεις αίματος, για να αποκλειστούν δευτεροπαθείς αιτίες.

Η μέτρηση επαναλαμβάνεται συνήθως κάθε ένα έως δύο χρόνια σε όσους παίρνουν θεραπεία ή έχουν σημαντικούς παράγοντες κινδύνου, και πιο αραιά όταν το αποτέλεσμα είναι φυσιολογικό. Για να είναι συγκρίσιμα τα αποτελέσματα, είναι καλό η μέτρηση να γίνεται στο ίδιο κέντρο και, ιδανικά, στο ίδιο μηχάνημα. Κάθε μηχάνημα έχει ένα μικρό περιθώριο σφάλματος, οπότε μικρές αλλαγές από χρόνο σε χρόνο δεν σημαίνουν απαραίτητα πραγματική βελτίωση ή επιδείνωση.

Στο ιατρείο μας στον Λευκό Σταυρό ερμηνεύουμε τη μέτρηση μαζί με το ιστορικό σας και συζητάμε μαζί σας αν και ποια θεραπεία χρειάζεται. Αν παίρνετε ήδη φάρμακα για τα οστά και σχεδιάζετε οδοντιατρική επέμβαση, διαβάστε και το άρθρο για τα διφωσφονικά και την οδοντιατρική.