Εξόγκωμα στο πόδι ή στο χέρι: πότε χρειάζεται έλεγχο

Ένα εξόγκωμα στο πόδι ή στο χέρι που δεν υπήρχε πριν προκαλεί εύλογα ανησυχία. Τα περισσότερα από αυτά τα εξογκώματα είναι καλοήθη: λιπώματα, κύστεις, γάγγλια ή υπολείμματα από ένα χτύπημα. Ένα μικρό μέρος όμως χρειάζεται εξειδικευμένο έλεγχο, γιατί μπορεί να πρόκειται για σάρκωμα, έναν σπάνιο κακοήθη όγκο. Το κλειδί είναι να ξέρετε ποια χαρακτηριστικά απαιτούν προσοχή και να γίνει ο έλεγχος με τη σωστή σειρά.

Τα συνηθισμένα, καλοήθη εξογκώματα

• Λίπωμα: μαλακό, κινητό εξόγκωμα κάτω από το δέρμα, συνήθως ανώδυνο, που μεγαλώνει πολύ αργά ή καθόλου. Είναι ο πιο συχνός όγκος μαλακών μορίων. Περισσότερα θα βρείτε στη σελίδα για τα λιπώματα και τους άλλους καλοήθεις όγκους μαλακών μορίων.
• Γάγγλιο: σφιχτή, στρογγυλή διόγκωση με παχύρρευστο υγρό, συνήθως στον καρπό, στα δάχτυλα ή στη ράχη του ποδιού, που μπορεί να αλλάζει μέγεθος. Δείτε τη σελίδα για το γάγγλιο καρπού.
• Επιδερμοειδής κύστη: μικρή, στρογγυλή διόγκωση μέσα στο δέρμα, μερικές φορές με ένα μικρό πόρο στην επιφάνεια.
• Αιμάτωμα μετά από χτύπημα, που υποχωρεί σταδιακά μέσα σε λίγες εβδομάδες. Ένα «αιμάτωμα» που δεν υποχωρεί ή μεγαλώνει χρειάζεται έλεγχο.
• Διόγκωση γύρω από άρθρωση, όπως η κύστη Baker πίσω από το γόνατο ή μια θυλακίτιδα στον αγκώνα.

Τα περισσότερα από αυτά διαγιγνώσκονται με κλινική εξέταση και, όπου χρειάζεται, με ένα υπερηχογράφημα. Ένα μικρό, επιφανειακό λίπωμα που δεν αλλάζει μπορεί απλώς να παρακολουθείται. Αφαιρείται όταν ενοχλεί, πιέζει γειτονικούς ιστούς ή αλλάζει χαρακτηριστικά, και πάντα αφού έχει επιβεβαιωθεί ότι πρόκειται πράγματι για λίπωμα. Ένα γάγγλιο συχνά μικραίνει ή εξαφανίζεται μόνο του, και η αντιμετώπισή του εξαρτάται από το αν πονά ή περιορίζει την κίνηση.

Στα οστά, οι περισσότεροι όγκοι που βρίσκονται σε παιδιά και νέους είναι επίσης καλοήθεις, όπως το οστεοχόνδρωμα, μια σκληρή οστική προεξοχή κοντά σε άρθρωση, ή οι οστικές κύστεις. Συχνά ανακαλύπτονται τυχαία σε μια ακτινογραφία ή μετά από ένα κάταγμα στο σημείο της κύστης. Πολλοί χρειάζονται μόνο παρακολούθηση.

Εξόγκωμα κάτω από το δέρμα: τα χαρακτηριστικά που χρειάζονται προσοχή

Οι διεθνείς οδηγίες για τους όγκους μαλακών μορίων χρησιμοποιούν μερικά απλά χαρακτηριστικά, για να ξεχωρίσουν ποια εξογκώματα χρειάζονται έγκαιρο εξειδικευμένο έλεγχο:

• Μέγεθος μεγαλύτερο από 5 εκατοστά.
• Αύξηση του μεγέθους μέσα σε εβδομάδες ή μήνες.
• Βαθιά θέση: το εξόγκωμα είναι σκληρό, δεν μετακινείται ελεύθερα κάτω από το δέρμα και φαίνεται να βρίσκεται μέσα ή κάτω από τον μυ.
• Πόνος στο ίδιο το εξόγκωμα.
• Επανεμφάνιση σε σημείο όπου είχε αφαιρεθεί στο παρελθόν κάποιο εξόγκωμα.

Ένα ή περισσότερα από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν σημαίνουν ότι πρόκειται για καρκίνο. Σημαίνουν ότι το εξόγκωμα πρέπει να ελεγχθεί σωστά και χωρίς καθυστέρηση. Αξίζει επίσης να ξέρετε ότι πολλά σαρκώματα δεν πονούν, γι’ αυτό η απουσία πόνου δεν είναι από μόνη της καθησυχαστική.

Για τα οστά υπάρχουν ξεχωριστά σημάδια: πόνος σε οστό που δεν σχετίζεται με τραυματισμό, επιμένει και χειροτερεύει τη νύχτα ή σε ηρεμία, ή μια σκληρή διόγκωση πάνω σε οστό. Σε παιδιά και εφήβους, ένας τέτοιος πόνος δεν πρέπει να αποδίδεται χωρίς εξέταση σε «πόνους ανάπτυξης» ή σε αθλητική καταπόνηση.

Η πρώτη εξέταση: τι ρωτάμε και τι ελέγχουμε

Η εκτίμηση ενός εξογκώματος ξεκινά από το ιστορικό. Θα σας ρωτήσουμε πότε το προσέξατε, αν άλλαξε μέγεθος και πόσο γρήγορα, αν πονά, αν προηγήθηκε κάποιο χτύπημα και αν είχατε στο παρελθόν άλλα εξογκώματα ή χειρουργεία στην περιοχή. Ρωτάμε επίσης για γενικά συμπτώματα, όπως πυρετό, κόπωση ή απώλεια βάρους, και για το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό.

Στην κλινική εξέταση εκτιμάμε το μέγεθος, τη σύσταση και το βάθος του εξογκώματος: αν είναι μαλακό ή σκληρό, αν κινείται ελεύθερα κάτω από το δέρμα ή αν είναι «δεμένο» με τους υποκείμενους ιστούς, και αν αλλάζει όταν σφίγγετε τον μυ. Ελέγχουμε το δέρμα, τους λεμφαδένες της περιοχής, την κίνηση των αρθρώσεων και την αισθητικότητα και την κυκλοφορία του άκρου. Με βάση αυτά αποφασίζουμε αν αρκεί η παρακολούθηση ή αν χρειάζεται απεικόνιση, και πόσο γρήγορα.

Λίπωμα ή σάρκωμα; Πώς γίνεται η διάκριση

Η διάκριση δεν γίνεται με βεβαιότητα μόνο με την αφή. Ένα επιφανειακό, μαλακό, μικρό εξόγκωμα που δεν αλλάζει είναι σχεδόν πάντα λίπωμα. Ένα μεγάλο ή βαθύ εξόγκωμα χρειάζεται απεικόνιση, ακόμη κι αν μοιάζει με λίπωμα.

• Το υπερηχογράφημα είναι συχνά η πρώτη εξέταση για τα επιφανειακά εξογκώματα. Δείχνει αν πρόκειται για κύστη με υγρό ή για συμπαγή μάζα.
• Η μαγνητική τομογραφία, συνήθως με σκιαγραφικό, είναι η βασική εξέταση για κάθε ύποπτο εξόγκωμα μαλακών μορίων. Δείχνει το μέγεθος, τη σύσταση και τη σχέση του με τους μυς, τα αγγεία και τα νεύρα.
• Η ακτινογραφία είναι η πρώτη εξέταση όταν ο πόνος ή η διόγκωση αφορά οστό.

Αν η απεικόνιση δεν είναι καθησυχαστική, το επόμενο βήμα είναι συνήθως η βιοψία, δηλαδή η λήψη μικρού δείγματος ιστού για ιστολογική εξέταση. Μόνο η ιστολογική εξέταση δίνει τη βέβαιη διάγνωση. Αν τελικά επιβεβαιωθεί κακοήθεια, ακολουθεί συνήθως σταδιοποίηση, δηλαδή έλεγχος του υπόλοιπου σώματος, συχνά με αξονική τομογραφία θώρακα, ώστε το σχέδιο θεραπείας να βασίζεται στην πλήρη εικόνα.

Σάρκωμα στο πόδι: τι είναι

Τα σαρκώματα είναι κακοήθεις όγκοι που ξεκινούν από τους ιστούς στήριξης του σώματος: λίπος, μυ, ινώδη ιστό, αγγεία, νεύρα ή οστό. Είναι σπάνια και εμφανίζονται συχνότερα στα άκρα, κυρίως στον μηρό. Χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες: τα σαρκώματα μαλακών μορίων και τα σαρκώματα των οστών, όπως το οστεοσάρκωμα.

Επειδή είναι σπάνια και έχουν πολλούς υποτύπους, η αντιμετώπισή τους γίνεται καλύτερα σε εξειδικευμένα κέντρα, από πολυεπιστημονική ομάδα. Η ομάδα αυτή περιλαμβάνει ορθοπαιδικό ογκολόγο, παθολόγο ογκολόγο, ακτινοθεραπευτή, ακτινολόγο και παθολογοανατόμο, που αποφασίζουν μαζί το σχέδιο θεραπείας.

Η βασική θεραπεία για τα περισσότερα σαρκώματα των άκρων είναι η χειρουργική αφαίρεση του όγκου μαζί με ένα περιθώριο υγιούς ιστού γύρω του. Ανάλογα με τον τύπο, το μέγεθος και τη θέση του όγκου, η επέμβαση μπορεί να συνδυαστεί με ακτινοθεραπεία ή με χημειοθεραπεία, πριν ή μετά το χειρουργείο. Η σειρά και ο συνδυασμός των θεραπειών εξατομικεύονται και δεν είναι ίδιοι για όλους τους ασθενείς.

Γιατί δεν αφαιρούμε ένα εξόγκωμα χωρίς σχέδιο

Ένα από τα πιο σημαντικά μηνύματα αυτού του άρθρου είναι το εξής: ένα εξόγκωμα με ύποπτα χαρακτηριστικά δεν πρέπει να αφαιρείται «για να δούμε τι είναι», πριν γίνει απεικόνιση και, όπου χρειάζεται, σωστά σχεδιασμένη βιοψία. Αν ένα σάρκωμα αφαιρεθεί σαν να ήταν λίπωμα, συχνά μένουν υπολείμματα του όγκου και επιμολύνονται οι γύρω ιστοί. Τότε η οριστική επέμβαση γίνεται μεγαλύτερη και πιο σύνθετη, και μπορεί να χρειαστεί επιπλέον θεραπεία.

Για τον ίδιο λόγο, η βιοψία σχεδιάζεται από τον ορθοπαιδικό ογκολόγο που θα αναλάβει τη θεραπεία. Η θέση και η πορεία της βελόνας επιλέγονται έτσι ώστε να μπορούν να αφαιρεθούν μαζί με τον όγκο στην οριστική επέμβαση. Με σωστό σχεδιασμό, οι περισσότεροι ασθενείς με σάρκωμα στα άκρα αντιμετωπίζονται σήμερα με διάσωση του άκρου, χωρίς ακρωτηριασμό.

Τι να κάνετε αν βρείτε ένα εξόγκωμα

• Αν είναι μικρό, επιφανειακό, μαλακό και ανώδυνο, σημειώστε το μέγεθός του ή φωτογραφίστε το με έναν χάρακα δίπλα, και δείξτε το στον γιατρό σας.
• Αν έχει κάποιο από τα χαρακτηριστικά που αναφέραμε (μεγάλο, βαθύ, μεγαλώνει, πονά, επανεμφανίστηκε), ζητήστε έγκαιρα εκτίμηση από ορθοπαιδικό με εμπειρία στους όγκους.
• Αν έχετε πόνο σε οστό που σας ξυπνά τη νύχτα, ιδίως με ανεξήγητη απώλεια βάρους ή κόπωση, μην περιμένετε.
• Μη ζητήσετε αφαίρεση χωρίς να έχει προηγηθεί η κατάλληλη απεικόνιση.

Ο Δρ Ζαφείρης είναι επιστημονικός συνεργάτης της Γ’ Ορθοπαιδικής Κλινικής και Μυοσκελετικής Ογκολογίας στον Λευκό Σταυρό. Στο ιατρείο μας εξετάζουμε κάθε εξόγκωμα με ηρεμία και με σύστημα. Όταν χρειάζεται, ο έλεγχος και η θεραπεία οργανώνονται σε συνεργασία με την πολυεπιστημονική ομάδα. Δείτε περισσότερα στη σελίδα της μυοσκελετικής ογκολογίας.