Οστεοπόρωση και οστεοπενία

Τι είναι η οστεοπόρωση και η οστεοπενία

Το οστό είναι ζωντανός ιστός, που ανανεώνεται συνεχώς: παλιό οστό απορροφάται και αντικαθίσταται από νέο. Μέχρι τη νεαρή ενήλικη ζωή φτάνουμε στη μέγιστη οστική μάζα. Μετά, σιγά σιγά, η απορρόφηση υπερτερεί και η μάζα μειώνεται. Στις γυναίκες η απώλεια επιταχύνεται μετά την εμμηνόπαυση, λόγω της πτώσης των οιστρογόνων.

Στην οστεοπόρωση η οστική μάζα και η αρχιτεκτονική του οστού έχουν επηρεαστεί τόσο ώστε το οστό σπάει με πολύ μικρότερη δύναμη από το φυσιολογικό. Η οστεοπενία περιγράφει μια μέτρια μείωση της οστικής πυκνότητας, χαμηλότερη από το φυσιολογικό αλλά όχι στο επίπεδο της οστεοπόρωσης. Δεν είναι αρρώστια από μόνη της. Είναι ένδειξη ότι χρειάζεται προσοχή και, ανάλογα με τους υπόλοιπους παράγοντες κινδύνου, παρακολούθηση ή θεραπεία.

Τι προκαλεί την οστεοπόρωση: παράγοντες κινδύνου

Η οστεοπόρωση συνήθως δεν έχει μία αιτία. Ο κίνδυνος αυξάνεται με:

• την ηλικία και την εμμηνόπαυση, ιδίως όταν η εμμηνόπαυση είναι πρώιμη,
• το οικογενειακό ιστορικό, ιδίως κάταγμα ισχίου σε γονιό,
• το χαμηλό σωματικό βάρος, την έλλειψη άσκησης και την παρατεταμένη ακινησία,
• το κάπνισμα και την κατανάλωση αλκοόλ σε μεγάλη ποσότητα,
• τη χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου και την έλλειψη βιταμίνης D.

Υπάρχει και η δευτεροπαθής οστεοπόρωση, που οφείλεται σε άλλα νοσήματα ή φάρμακα: μακροχρόνια λήψη κορτιζόνης, ρευματοειδής αρθρίτιδα, νοσήματα του θυρεοειδούς ή των παραθυρεοειδών, κοιλιοκάκη και άλλα νοσήματα του εντέρου που μειώνουν την απορρόφηση, χρόνια νεφρική νόσος, ορμονικές θεραπείες για καρκίνο του μαστού ή του προστάτη, και ορισμένα αντιεπιληπτικά. Στους άνδρες και στις νεότερες γυναίκες με οστεοπόρωση, οι δευτεροπαθείς αιτίες αναζητούνται πάντα.

Συμπτώματα: η «σιωπηλή» πάθηση

Η οστεοπόρωση δεν πονά. Το πρώτο σύμπτωμα είναι συνήθως ένα κάταγμα από μια πτώση που, σε γερά οστά, δεν θα προκαλούσε τίποτα. Τα πιο χαρακτηριστικά κατάγματα είναι:

• το συμπιεστικό κάταγμα σπονδύλου, που μπορεί να συμβεί και από ένα σκύψιμο ή έναν βήχα,
• το κάταγμα του καρπού, συχνά το πρώτο σε γυναίκες λίγο μετά την εμμηνόπαυση,
• το κάταγμα ισχίου, το πιο σοβαρό, σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Άλλα σημάδια είναι η απώλεια ύψους, η σταδιακή «καμπούρα» και ο χρόνιος πόνος στην πλάτη, που συχνά οφείλονται σε σπονδυλικά κατάγματα που δεν είχαν διαγνωστεί.

Διάγνωση

Η βασική εξέταση είναι η μέτρηση οστικής πυκνότητας με DEXA, συνήθως στη μέση και στο ισχίο. Είναι γρήγορη, ανώδυνη και με πολύ μικρή δόση ακτινοβολίας. Με βάση το αποτέλεσμα, την T-score, η μέτρηση κατατάσσεται ως φυσιολογική, οστεοπενία ή οστεοπόρωση. Περισσότερα για το πότε γίνεται και πώς διαβάζεται, στο άρθρο για τη μέτρηση οστικής πυκνότητας.

Η πυκνότητα όμως δεν είναι το μόνο που μετρά. Η απόφαση για θεραπεία βασίζεται στον συνολικό κίνδυνο κατάγματος, που εκτιμάται με εργαλεία όπως το FRAX, με βάση την ηλικία, το ιστορικό και τους παράγοντες κινδύνου. Ένα κάταγμα ευθραυστότητας στη σπονδυλική στήλη ή στο ισχίο θέτει τη διάγνωση της οστεοπόρωσης ακόμη και χωρίς μέτρηση.

Συμπληρωματικά γίνονται αιματολογικές εξετάσεις, όπως ασβέστιο, βιταμίνη D, νεφρική και θυρεοειδική λειτουργία, για να αποκλειστούν δευτεροπαθείς αιτίες. Ακτινογραφία της σπονδυλικής στήλης ζητείται όταν υπάρχει υποψία για κατάγματα που δεν έχουν φανεί.

Ποιος πρέπει να ελεγχθεί

Ο έλεγχος για οστεοπόρωση δεν αφορά μόνο τις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Καλό είναι να συζητήσετε με τον γιατρό σας μέτρηση οστικής πυκνότητας αν:

• είστε γυναίκα μετά την εμμηνόπαυση με παράγοντες κινδύνου, ή σε μεγαλύτερη ηλικία ακόμη και χωρίς αυτούς,
• είστε άνδρας μεγαλύτερης ηλικίας ή έχετε παράγοντες κινδύνου, όπως χαμηλή τεστοστερόνη, μακροχρόνια κορτιζόνη ή ορμονική θεραπεία για τον προστάτη,
• είχατε κάταγμα από πτώση από το ύψος του σώματος ή μικρότερη πίεση, ιδίως μετά τη μέση ηλικία,
• έχετε χάσει ύψος ή η ακτινογραφία έδειξε κάταγμα σπονδύλου,
• έχετε νόσημα ή παίρνετε φάρμακο που επηρεάζει τα οστά.

Το σημαντικότερο σημείο είναι το πρώτο κάταγμα ευθραυστότητας. Πολλοί ασθενείς αντιμετωπίζονται για το κάταγμα αλλά δεν ελέγχονται ποτέ για οστεοπόρωση, ενώ ο κίνδυνος για δεύτερο κάταγμα είναι αυξημένος ιδίως τα επόμενα χρόνια. Ο έλεγχος και η θεραπεία μετά από ένα τέτοιο κάταγμα είναι από τα πιο αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης.

Πρόληψη καταγμάτων

Η πρόληψη αφορά όλους, με ή χωρίς φάρμακα:

• Άσκηση: περπάτημα και ασκήσεις με φόρτιση, ενδυνάμωση με αντιστάσεις και ασκήσεις ισορροπίας, προσαρμοσμένες στην ηλικία και στην κατάστασή σας.
• Διατροφή: επαρκές ασβέστιο, κυρίως από γαλακτοκομικά και άλλες τροφές, επαρκής πρωτεΐνη και βιταμίνη D. Συμπληρώματα χρειάζονται όταν η διατροφή ή τα επίπεδα στο αίμα δεν επαρκούν, με οδηγία γιατρού.
• Συνήθειες: διακοπή του καπνίσματος και περιορισμός του αλκοόλ.
• Πρόληψη πτώσεων: καλός φωτισμός, χωρίς χαλάκια και καλώδια στο πάτωμα, χειρολαβές στο μπάνιο, κατάλληλα παπούτσια, έλεγχος της όρασης και των φαρμάκων που προκαλούν ζάλη.

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: τα φάρμακα

Όταν ο κίνδυνος κατάγματος είναι αυξημένος, η φαρμακευτική θεραπεία μειώνει σημαντικά την πιθανότητα νέων καταγμάτων. Η επιλογή εξατομικεύεται. Οι βασικές κατηγορίες είναι:

• Διφωσφονικά: τα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα φάρμακα. Μειώνουν την απορρόφηση του οστού και χορηγούνται από το στόμα ή ενδοφλέβια.
• Δενοσουμάμπη: ένεση κάτω από το δέρμα, που επίσης μειώνει την απορρόφηση. Η διακοπή της δεν πρέπει να γίνεται χωρίς σχέδιο, γιατί μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο σπονδυλικών καταγμάτων.
• Αναβολικά φάρμακα, όπως η τεριπαρατίδη και η ρομοσοζουμάμπη: «χτίζουν» νέο οστό και χρησιμοποιούνται σε πολύ υψηλό κίνδυνο, για παράδειγμα μετά από πολλαπλά κατάγματα. Ακολουθούνται από φάρμακο που διατηρεί το αποτέλεσμα.
• Ορμονικές θεραπείες, όπως οι εκλεκτικοί τροποποιητές των υποδοχέων οιστρογόνων, σε επιλεγμένες γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση.

Η θεραπεία έχει αποτέλεσμα μόνο όταν γίνεται σωστά και σταθερά. Τα δισκία διφωσφονικών πρέπει να λαμβάνονται ακριβώς όπως ορίζουν οι οδηγίες, με άδειο στομάχι και νερό και παραμένοντας όρθιοι για λίγο, ώστε να απορροφηθούν και να μην ερεθίσουν τον οισοφάγο. Η ανταπόκριση παρακολουθείται με επαναληπτική μέτρηση οστικής πυκνότητας ανά διαστήματα και με αιματολογικές εξετάσεις.

Οι σοβαρές παρενέργειες, όπως η οστεονέκρωση της γνάθου και τα άτυπα κατάγματα του μηριαίου, είναι σπάνιες. Για τους περισσότερους ασθενείς σε αυξημένο κίνδυνο, το όφελος υπερτερεί. Πριν από οδοντιατρικές επεμβάσεις ενημερώστε τον οδοντίατρο. Για το πότε μπορεί να γίνει διακοπή, δείτε το άρθρο για την οστεοπόρωση και τις οδοντιατρικές επεμβάσεις.

Στο ιατρείο μας στον Λευκό Σταυρό, στην Αθήνα, αξιολογούμε τον κίνδυνο κατάγματος, οργανώνουμε τον έλεγχο και τη θεραπεία και συνεργαζόμαστε με ενδοκρινολόγο ή ρευματολόγο όταν χρειάζεται.