Επιστροφή στην άθληση μετά από τραυματισμό: τα κριτήρια που μετράνε

Η επιστροφή στην άθληση μετά από τραυματισμό είναι η στιγμή που περιμένει κάθε αθλητής, επαγγελματίας ή ερασιτέχνης. Το πιο συχνό ερώτημα είναι «πόσο καιρό;». Η σύγχρονη αθλητιατρική όμως δίνει μια διαφορετική απάντηση: η επιστροφή δεν βασίζεται μόνο στον χρόνο, αλλά σε κριτήρια που δείχνουν ότι ο ιστός επουλώθηκε και ότι το σώμα είναι έτοιμο για τις απαιτήσεις του αθλήματος. Η πρόωρη επιστροφή είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για νέο τραυματισμό.

Γιατί ο χρόνος από μόνος του δεν αρκεί

Ο χρόνος έχει σημασία, γιατί κάθε ιστός χρειάζεται ένα ελάχιστο διάστημα για να επουλωθεί: ένα οστό για να πωρωθεί, ένας τένοντας ή ένας μυς για να αναδομηθεί, ένα μόσχευμα χιαστού για να ενσωματωθεί. Αυτό το διάστημα όμως είναι η κατώτατη προϋπόθεση, όχι η απόδειξη ότι είστε έτοιμοι. Δύο αθλητές με τον ίδιο τραυματισμό μπορεί να βρίσκονται σε πολύ διαφορετικό σημείο την ίδια ημερομηνία, ανάλογα με τη δύναμη, τον έλεγχο της κίνησης και τη συνέπεια στο πρόγραμμα αποκατάστασης.

Γι’ αυτό τα σύγχρονα προγράμματα είναι «βασισμένα σε κριτήρια»: προχωράτε στο επόμενο στάδιο όταν πετύχετε συγκεκριμένους στόχους, όχι όταν περάσει μια ημερομηνία στο ημερολόγιο.

Κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης είναι σημαντικό να διατηρήσετε τη γενική φυσική σας κατάσταση. Ανάλογα με τον τραυματισμό, το στατικό ποδήλατο, το κολύμπι ή οι ασκήσεις για τον κορμό και τα άνω άκρα επιτρέπουν να συνεχίσετε να προπονείστε χωρίς να επιβαρύνετε την περιοχή που επουλώνεται. Έτσι η επιστροφή δεν συμπίπτει με μια περίοδο «αποπροπόνησης», που από μόνη της αυξάνει τον κίνδυνο τραυματισμού.

Στους νεαρούς αθλητές που βρίσκονται ακόμη στην ανάπτυξη χρειάζεται επιπλέον προσοχή. Οι χόνδροι ανάπτυξης είναι πιο ευάλωτοι από τους συνδέσμους, και ορισμένοι τραυματισμοί αντιμετωπίζονται διαφορετικά από ό,τι στους ενήλικες. Η πίεση για γρήγορη επιστροφή, από το ίδιο το παιδί, την ομάδα ή την οικογένεια, δεν πρέπει να παρακάμπτει τα κριτήρια.

Return to sport: τα στάδια της επιστροφής

Στη διεθνή βιβλιογραφία ο όρος return to sport περιγράφει μια συνεχή πορεία και όχι μια συγκεκριμένη μέρα. Συνήθως διακρίνονται τρία στάδια:

• Επιστροφή στη συμμετοχή: προπονείστε, αλλά με περιορισμούς ή σε χαμηλότερο επίπεδο από πριν.
• Επιστροφή στο άθλημα: παίζετε το άθλημά σας, και σε αγώνες, χωρίς να έχετε φτάσει ακόμη την προηγούμενη απόδοση.
• Επιστροφή στην απόδοση: αγωνίζεστε στο ίδιο ή σε υψηλότερο επίπεδο από πριν τον τραυματισμό.

Η μετάβαση από στάδιο σε στάδιο γίνεται σταδιακά, με αύξηση της έντασης, του όγκου και της πολυπλοκότητας της προπόνησης: από το ευθύγραμμο τρέξιμο στις αλλαγές κατεύθυνσης και, στο τέλος, στην επαφή και στις αγωνιστικές συνθήκες.

Τα κριτήρια που μετράνε

Πόνος και πρήξιμο

Η προπόνηση δεν πρέπει να προκαλεί σημαντικό πόνο, ούτε κατά τη διάρκειά της ούτε την επόμενη μέρα. Στις αρθρώσεις, και κυρίως στο γόνατο, σημαντικό κριτήριο είναι να μην πρήζεται η άρθρωση μετά από αύξηση του φορτίου. Ένα γόνατο που «γεμίζει» υγρό μετά από κάθε προπόνηση δείχνει ότι η φόρτιση είναι μεγαλύτερη από όση αντέχει αυτή τη στιγμή.

Εύρος κίνησης

Η άρθρωση πρέπει να έχει πλήρη ή σχεδόν πλήρη κίνηση, συγκρίσιμη με την υγιή πλευρά. Ένα γόνατο που δεν τεντώνει πλήρως ή ένας αστράγαλος με περιορισμένη κάμψη αλλάζουν τη μηχανική του σώματος και επιβαρύνουν άλλες περιοχές.

Δύναμη και συμμετρία

Η δύναμη των μυών του τραυματισμένου σκέλους συγκρίνεται με εκείνη της υγιούς πλευράς. Η μέτρηση γίνεται ιδανικά με αντικειμενικό τρόπο, με δυναμόμετρο χειρός ή ισοκινητικό μηχάνημα, και όχι «με το μάτι». Ο στόχος είναι η διαφορά ανάμεσα στα δύο σκέλη να είναι μικρή. Μετά από τραυματισμό του γόνατος εξετάζονται κυρίως ο τετρακέφαλος και οι οπίσθιοι μηριαίοι, ενώ μετά από τραυματισμό του αστραγάλου οι μύες της γάμπας και οι περονιαίοι.

Λειτουργικές δοκιμασίες και τεστ αλμάτων

Τα τεστ αλμάτων σε ένα πόδι, για απόσταση, σε σειρά, χιαστί ή με χρονομέτρηση, δείχνουν πώς το σκέλος παράγει και απορροφά δύναμη. Και εδώ η απόδοση συγκρίνεται με την υγιή πλευρά, αλλά μετρά και η ποιότητα της κίνησης: το γόνατο να μη «γέρνει» προς τα μέσα στην προσγείωση, ο κορμός να μένει σταθερός. Ακολουθούν δοκιμασίες ειδικές για το άθλημα, όπως σπριντ, αλλαγές κατεύθυνσης και σουτ.

Ψυχολογική ετοιμότητα

Ο φόβος ενός νέου τραυματισμού είναι συχνός και φυσιολογικός. Όταν όμως είναι έντονος, επηρεάζει την κίνηση και την απόδοση και μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο. Υπάρχουν ειδικά ερωτηματολόγια που αξιολογούν την αυτοπεποίθηση και την ετοιμότητα του αθλητή, για παράδειγμα μετά από ρήξη χιαστού. Η σταδιακή έκθεση σε αγωνιστικές καταστάσεις και η καλή επικοινωνία με τον προπονητή βοηθούν να χτιστεί ξανά η εμπιστοσύνη στο σώμα.

Παραδείγματα από συχνούς τραυματισμούς

• Ρήξη πρόσθιου χιαστού: μετά από συνδεσμοπλαστική χιαστού, η επιστροφή σε αθλήματα με στροφές και επαφή γίνεται συνήθως όχι νωρίτερα από τον ένατο περίπου μήνα, και μόνο όταν πληρούνται τα κριτήρια. Είναι ο τραυματισμός στον οποίο τα κριτήρια έχουν μελετηθεί περισσότερο.
• Μυϊκή θλάση: στις μυϊκές θλάσεις, όπως στους οπίσθιους μηριαίους, η επιστροφή καθορίζεται από την ανώδυνη διάταση, τη δύναμη και την ικανότητα για σπριντ σε μέγιστη ταχύτητα. Η πρόωρη επιστροφή συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής.
• Διάστρεμμα αστραγάλου: μετά από διάστρεμμα ποδοκνημικής, εκτός από τον πόνο και τη δύναμη, σημασία έχει η ισορροπία στο ένα πόδι. Η εκπαίδευση της ισορροπίας βοηθά να μειωθεί ο κίνδυνος νέου διαστρέμματος. Σε επαναλαμβανόμενα διαστρέμματα ή σε αίσθημα ότι ο αστράγαλος «φεύγει», χρειάζεται εκτίμηση για χρόνια αστάθεια πριν από την πλήρη επιστροφή.
• Κάταγμα κόπωσης: στα κατάγματα κόπωσης η επιστροφή είναι σταδιακή, ξεκινά από το ανώδυνο περπάτημα και συνοδεύεται από διερεύνηση της αιτίας: απότομη αύξηση του φορτίου, διατροφή, υγεία των οστών.

Πότε μπορώ να τρέξω μετά από τραυματισμό;

Το τρέξιμο είναι συνήθως το πρώτο αθλητικό βήμα. Ως γενικός οδηγός, πριν ξεκινήσετε ελαφρύ τρέξιμο συνήθως χρειάζεται:

• να περπατάτε γρήγορα χωρίς πόνο και χωρίς να κουτσαίνετε,
• να μην υπάρχει πρήξιμο στην άρθρωση,
• να κάνετε καθίσματα και μικρά αναπηδήματα στο ένα πόδι χωρίς πόνο και με καλό έλεγχο,
• να έχει δώσει την έγκρισή του ο γιατρός σας, ιδίως μετά από χειρουργείο ή κάταγμα.

Η επιστροφή στο τρέξιμο γίνεται καλύτερα με πρόγραμμα εναλλαγής περπατήματος και τρεξίματος, σε επίπεδο έδαφος, με σταδιακή αύξηση της διάρκειας από εβδομάδα σε εβδομάδα. Πόνος που ξεπερνά ένα ήπιο επίπεδο ή διαρκεί ως την επόμενη μέρα είναι σήμα να μειώσετε το φορτίο.

Μετά την επιστροφή: πρόληψη νέου τραυματισμού

Η επιστροφή στο άθλημα δεν είναι το τέλος της αποκατάστασης. Ο κίνδυνος νέου τραυματισμού είναι μεγαλύτερος τους πρώτους μήνες μετά την επιστροφή, και κάποια μέτρα βοηθούν να μειωθεί:

• Συνέχιση της ενδυνάμωσης: ένα σύντομο πρόγραμμα ασκήσεων δύναμης μερικές φορές την εβδομάδα, ακόμη και όταν δεν πονάτε πια.
• Προθέρμανση με ασκήσεις νευρομυϊκού ελέγχου: προγράμματα που συνδυάζουν ισορροπία, άλματα με σωστή προσγείωση και ασκήσεις κορμού έχουν δείξει ότι μειώνουν τους τραυματισμούς στο γόνατο και στον αστράγαλο, ιδίως σε ομαδικά αθλήματα.
• Σταδιακή αύξηση του φορτίου: αποφύγετε τις απότομες αυξήσεις στον όγκο ή στην ένταση της προπόνησης, για παράδειγμα πολλούς αγώνες σε λίγες μέρες αμέσως μετά την επιστροφή.
• Ξεκούραση και ύπνος: η αποκατάσταση ανάμεσα στις προπονήσεις είναι μέρος της προπόνησης.
• Προσοχή στα προειδοποιητικά σημάδια: πόνος που επιμένει, πρήξιμο μετά την προπόνηση ή αίσθημα αστάθειας είναι λόγος να μειώσετε το φορτίο και να ζητήσετε εκτίμηση.

Μια απόφαση που παίρνεται από κοινού

Η απόφαση για την επιστροφή στο άθλημα είναι κοινή. Συμμετέχουν ο αθλητής, ο ορθοπαιδικός, ο φυσικοθεραπευτής και, στον οργανωμένο αθλητισμό, ο προπονητής. Ο καθένας φέρνει διαφορετική πληροφορία: ο γιατρός για την επούλωση του ιστού, ο φυσικοθεραπευτής για τη λειτουργία, ο προπονητής για τις απαιτήσεις του αθλήματος. Στο ιατρείο μας στον Λευκό Σταυρό, μετά από έναν αθλητικό τραυματισμό, οργανώνουμε την επιστροφή με βάση αυτά τα κριτήρια, σε συνεργασία με τον φυσικοθεραπευτή σας.